برخورداری از چند حمایت بلندمدت (بیمه‌ای) در قوانین موضوعه

برخورداری از چند حمایت بلندمدت(بیمه ای) در قوانین موضوعه
حمیدرضا پرتو

چکیده
مطابق اصول حاکم بر حقوق تامین اجتماعی برای هر خطر یک حمایت در نظر گرفته می شود. از این رو شخصی که مستمری ازکارافتادگی دریافت می کند نمی تواند همزمان از مستمری بازنشستگی نیز برخوردار گردد(اصل ممنوعیت همپوشانی). با این حال این اصل با استثنائات زیادی مواجه شده است. به نحوی که در وجود اصل تردید راه یافته و حتی می توان گفت در حال حاضر، اصل، امکان برخورداری از چند حمایت است(اصل جواز همپوشانی). در این نوشته به مطالعه آخرین موضع قانونگذار در این زمینه می پردازیم.

واژگان کلیدی: همپوشانی، حمایت بلند مدت، تامین اجتماعی، مستمری، مزایای تامین اجتماعی.

مقدمه
برخوداری یا امکان برخورداری توام از چند حمایت بلندمدت بیمه ای۲ می تواند نتیجه عضویت در دو صندوق بیمه ای باشد. مانند آنکه وکیل دادگستری- که عضو صندوق حمایت وکلا و کارگشایان دادگستری می باشد-، به مناسبت تدریس در دانشگاه آزاد اسلامی، مشمول قانون تامین اجتماعی نیز باشد. همچنین ممکن است نتیجه جمع آمدن دو عنوان در یک شخص باشد. مانند آنکه شخص بازنشسته، همزمان فرزند بیمه شدۀ متوفی باشد که به این عنوان بازمانده محسوب می گردد. یا آنکه پدر و مادر بیمه شده، هر یک بیمه شده صندوقی( یا دو صندوق) باشند و به این عنوان بازمانده هر دو محسوب شود.
در واقع جمع دو حمایت بیمه ای به قرار ذیل قابل تقسیم است: ۱-جمع دو حمایت بیمه ای یکی تحت عنوان بیمه شده اصلی و دیگری تحت عنوان بیمه شده تبعی. مانند موردی که شخص بازنشسته مستحق دریافت مستمری بازماندگان نیز باشد. ۲- جمع دو حمایت بیمه ای هر دو تحت عنوان بیمه شده اصلی. مانند حالتی که شخص بازنشسته تامین اجتماعی مستحق دریافت مستمری ازکارافتادگی از همین سازمان یا مستحق دریافت مستمری بازنشستگی از صندوق حمایت وکلا و کارگشایان دادگستری باشد. ۳-جمع دو حمایت بیمه ای هر دو تحت عنوان بیمه شده تبعی. مانند آنکه پدر و مادر شخصی بیمه شده سازمان تامین اجتماعی باشند و مستحق دریافت مستمری بازماندگانِ هر دو باشد.
در گذشته منع برخورداری توام از چند حمایت مشابه به عنوان یک اصل مورد پذیرش بود. اصول حاکم بر تامین اجتماعی نیز مویداین امر است(از جمله رک به تبصره ۳ ماده ۳ قانون ساختار نظام جامع رفاه و تامین اجتماعی مصوب ۱۳۸۳)۳ .
حمایت های مشابه حمایت هایی اند که برای پوشش خطرات یکسان پیش بینی شده اند. البته لازم نیست تا عنوان هر دو حمایت، واحد باشد. برای نمونه مستمری ازکارافتادگی۴ مانند مستمری بازنشستگی۵، برای پوشش خطرات ناشی از کم توانی یا ناتوانی در کسب درآمد مقرر شده است. از طرفی باید دانست که قانون گذار بنا به فرض برخورداری از یک حمایت را برای پوشش خطر واحد کافی می داند.
مبانی منع برخورداری از چند حمایت برای خطر واحد متعدد است. از حداقلی بودن حمایت های تامین اجتماعی گرفته تا ملازمه برخورداری از چند حمایت با نقض حقوق سایر بیمه شدگان(محدودیت منابع نهادهای بیمه ای) و نیز تعارض با مقتضای عدالت توزیعی۶٫
با وجود این موضع قانون گذار در جواز یا منع برخورداری از چند حمایت یکسان نبوده است. مقررات متعددی در این باب وجود دارد که به دو دسته کلی قابل تقسیم است. در آغاز به مطالعه این مقررات و سپس به جمع بندی و نتیجه گیری می پردازیم.

بند نخست: منع برخورداری از دو حمایت
در مقررات ذیل برخورداری از دو حمایت بیمه ای به صورت همزمان ممنوع اعلام شده است:
۱-ماده ۱ قانون‌ اصلاح‌ پاره‌اي‌ از مقررات‌ مربوط‌ به‌ حقوق‌ بازنشستگي‌، بانوان‌ شاغل‌، خانواده‌ها و ساير كاركنان‌ مصوب‌ ۱۳/۲/۱۳۷۹ مجلس‌ شوراي‌ اسلامي‌: « …دريافت‌ بيش‌ از يك‌ حقوق‌ بازنشستگي‌ يا حقوق‌ وظيفه‌ يا مستمري‌ يا بازخريد خدمت‌ براي‌ ايام‌ واحد خدمت‌ از سازمان ها و صندوق هاي‌ مربوط‌ به‌ وزارتخانه‌ها، مؤسسات‌، شركت هاي‌ دولتي‌، شهرداريها و مؤسسات‌ تابعه‌ و يا وابسته‌ به‌ آنها و همچنين‌ مؤسسات‌ غيردولتي‌ كه‌ بيش‌ از بيست‌ و پنج‌ درصد (۲۵%) سرمايه‌ يا بودجه‌ سالانه‌ آنها به‌ تشخيص‌ هيأت‌ وزيران‌ از محل‌ درآمد عمومي‌ تأمين‌ مي‌شود ممنوع‌ است‌«. در خصوص این ماده باید گفت حکم آن در خصوص مشمولین قانون تامین اجتماعی جاری نیست. رأي وحدت رويه شماره ۲۴۷ مورخ ۲۵/۴/۱۳۸۵ هيأت عمومي ديوان عدالت اداري در این خصوص مقرر می دارد: «مفاد ماده ۸۸ اصلاحي قانون استخدام كشوري مصوب ۱۳/۲/۱۳۷۹ مصرح در ممنوعيت دريافت بيش از يك حقوق بازنشستگي يا حقوق وظيفه يا مستمري يا بازخريد براي ايام واحد خدمت از سازمانها و صندوق هاي مربوط به وزارتخانه‌ها و مؤسسات مندرج در ماده مذكور است. بنابراين تسري و تعميم حكم مزبور به كاركنان ساواك منحله كه بدون تعيين تكليف استخدامي از آن سازمان منفك شده و در واحدها و مؤسسات مشمول قانون تأمين اجتماعي به كار اشتغال يافته و حق بيمه قانوني مربوط را پرداخته‌اند و با رعايت مقررات از مستمري بازنشستگي سازمان تأمين اجتماعي برخوردار گرديده‌اند به ادعاي برخورداري از حقوق بازنشستگي به لحاظ مدت خدمت در ساواك منحله مجوز قانوني ندارد…».
۲-ماده ۱۸۰ قانون استخدام نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران مصوب ۱۳۸۲ نیز مقرر می دارد: « دريافت حقوق بازنشستگي يا وظيفه و سهميه مستمري تواماً ممنوع ‌بوده و در اين حالت فقط مبلغ بيشتر پرداخت خواهد شد».۷ این ماده صرفا در خصوص پرسنل نیروی انتظامی که نهاد بیمه ای شان صندوق تامین اجتماعی نیروهای مسلح باشد قابلیت اجرا دارد.
۳-ماده ۹۴ قانون تامین اجتماعی ۱۳۵۴: « هرگاه براى يك مدت دو يا چند كمك نقدى موضوع اين قانون به بيمه‌شده تعلق گيرد فقط كمك نقدى كه ميزان آن بيشتر است پرداخت خواهد شد …». مقررات این ماده ناظر است به کمک های نقدی. اصطلاح کمک نقدی شامل حمایتهای بلندمدت از قبیل مستمری بازنشستگی و ازکارافتادگی نمی گردد. لازم به ذکر است به موجب بخشنامه شماره ۵۰ مستمري‌ها مورخ ۲۶/۱۲/۱۳۸۶ در صورت فوت مادر و پدري كه هر دو بيمه پرداز سازمان بوده‌اند، فرزندان آنان مي‌توانند با رعايت ساير شرايط از هر دو مستمري توأماً استفاده نمايند. اين بخشنامه متعاقب تصويب قانون پرداخت مستمري فرزندان زنان متوفي مشمول … مصوب ۵/۱۰/۱۳۸۶ صادر شده است. بنابراين در اينجا مسأله پرداخت «كمك نقدي بيشتر» مطرح نمي‌گردد.
مضافاً، به موجب بند ۲ بخشنامه فوق‌الذكر، زنان مستمري بگير بازنشسته يا ازكارافتاده كلي مشمول مقررات ق.ت.ا.، به عنوان همسر بيمه شده متوفي مي‌توانند مستمري بازماندگان شوهر متوفاي خود را نيز دريافت نمايند. در مورد اخيرالذكر نيز سازمان هر دو مستمري را پرداخت مي‌كند و مسأله پرداخت «كمك نقدي بيشتر» مطرح نمي‌گردد.۸
۴-تبصره ۱ ماده ۹ قانون نظام هماهنگ پرداخت کارکنان دولت: « … افراد موضوع اين تبصره چنانچه از همسر دوم خود طلاق بگيرند يا همسر دوم آنان نيز فوت نمايد، در صورت طلاق از مستمرى بازنشستگى مربوط به همسر فوت شده اول خود و در صورت فوت همسر دوم از مستمرى بازنشستگى هر كدام از همسران كه بيشتر است برخوردار مى‌شوند..».۹ مفاد این ماده ناظر است به مشمولین قانون نظام هماهنگ پرداخت کارکنان دولت.
۵-بند ۱ ماده ۴۸ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱٫ به موجب این بند زوجه بیمه شدۀ متوفی که ازدواج مجدد می کند، در صورت فوت همسر دوم از مستمری بازماندگان همسر اول و دوم خود هر کدام که بیشتر باشد بهره مند می گردد. در عین حال مطابق بند ۲ همان ماده دریافت حقوق بازنشستگی یا از کارافتادگی، مستمری از کارافتادگی یا بازنشستگی حسب مورد توسط زوجه متوفی مانع از دریافت حقوق وظیفه یا مستمری متوفی نیست. به عبارتی دریافت دو حمایت به عنوان بیمه شده تبعی ممنوع است، ولی دریافت دو حقوق یکی تحت عنوان بیمه شده اصلی و دیگری تحت عنوان بیمه شده تبعی بلامانع است.۱۰در این خصوص می توان از سکوت قانونگذار نیز استفاده نمود.
۶-بند ۳ ماده ۸۱ و بند ۱ ماده ۸۲ قانون تامین اجتماعی. بدین توضیح که پدر و مادر و شوهر بیمه شده متوفی در صورتی می توانند از مستمری بازماندگان بهره مند گردند که مستمری دیگری از سازمان تامین اجتماعی دریافت نکنند. مشابه چنین بندی در خصوص زوجه متوفی نیامده است.

بند دوم: جواز برخورداری از دو حمایت
در این خصوص مقررات متعددی قابل استناد است:
۱-ماده واحده قانون پرداخت حقوق وظیفه به فرزندان مستخدمین متوفی مصوب ۳/۱۱/۱۳۵۵: «در صورت فوت مادر و پدري كه مستخدم وزارتخانه‌ها يا مؤسسات يا شركتهاي دولتي يا شهرداريها باشند، فرزندان آنان مي‌توانند …. از هر دو حقوق وظیفه… استفاده نمايند…». ظاهرا حکم ماده در خصوص کلیه مستخدمین نهادهای یادشده جریان دارد، اعم از اینکه صندوق بیمه آنها تامین اجتماعی باشد یا نهاد بیمه ای دیگر.
۲ و ۳- ماده ۱۷۴ مقررات استخدامی سپاه و ماده ۱۵۶ قانون آجا: « فرزنداني كه يكي از والدين آنها فوت شود حق دريافت سهميه مستمري از حقوق وي را خواهند داشت گرچه پدر يا مادر آنها كه در حال‌حيات است به هر عنوان حقوق يا حقوق بازنشستگي يا وظيفه از دولت دريافت دارد». حکم این ماده به نوعی بیانگر امکان جمع دو حمایت از سوی فرزند بیمه شده متوفی است. زیرا بهره مندی وی از حقوق وظیفه والدین متوفی را منوط به عدم دریافت حمایت دیگری از سوی فرزند نکرده است.
۴- ماده واحده قانون پرداخت مستمری به فرزندان زنان متوفی مشمول قانون تأمین اجتماعی و سایر صندوق های بازنشستگی مصوب ۱۳۸۶٫ بر این اساس:« حقوق وظیفه مادران متوفی مشمول قانون تأمین اجتماعی اعم از سازمان تأمین اجتماعی و سایر صندوق های بازنشستگی با رعایت شرایط قانونی مربوط و همانند مردان مشمول در خصوص فرزندانشان (از محل کسورات بازنشستگی پرداختی توسط آنان) برقرار می‌شود…». بر طبق این ماده واحده کلیه مشمولین قانون تامین اجتماعی یعنی اشخاصی که نهاد بیمه ای شان سازمان تامین اجتماعی باشد مشمول قانون یادشده می باشند. بر اساس این قانون مستمری بازماندگان زنان بیمه شده همانند مردان به فرزندان واجد شرایطشان پرداخت می گردد.
۵-بر اساس ماده واحده قانون الحاق یک تبصره به قانون استخدام جانبازان، اسرا و افراد خانواده های شهدا، جانبازان و مصوب ۱۳۷۵، دریافت حقوق از بابت استخدام( رسمی و غیر رسمی)، حقوق بازنشستگی، وظیفه و مستمری( به سبب قانون دیگر) و ازدواج همسران شهدا موجب قطع حقوق و دریافتی های آنها نخواهد بود.
۶-بند و ماده ۲۸ قانون برنامه پنجم توسعه: « در صورتي که دريافتي ايثارگران مشمول سازمان تأمين اجتماعي و صندوق بازنشستگي ديگري گردد، بازنشستگي در هر صندوق به طور مستقل انجام مي‎گردد و با تحقق شرايط بازنشستگي ايثارگر در هر صندوق، از مستمري بازنشستگي آن صندوق بهره‎مند مي‎شود».۱۱
۷-بند ۲ ماده ۴۸ قانون حمایت خانواده ۱۳۹۱٫ به موجب این بند دریافت همزمان مستمری ازکارافتادگی یا بازنشستگی در کنار دریافت مستمری بازماندگان یا حقوق وظیفه از سوی زوجه متوفی بلامانع است. به عبارتی دریافت دو حمایت یکی تحت عنوان بیمه شده اصلی و دیگری تحت عنوان بیمه شده تبعی بلامانع است؛ ولی در خصوص دریافت دو حمایت هر دو تحت عنوان بیمه شده اصلی یا هر دو تحت عنوان بیمه شده تبعی سکوت شده است. در عین حال در ماده ۲۸ آیین نامه اجرایی قانون حمایت خانواده ۱۳۹۳ آمده است:« فرزندان در صورتي که واجد شرايط دريافت مستمري بازماندگان از طريق هر يک از والدين باشند، از هر دو مستمري برخوردار خواهند شد».
۸-مفهوم مخالف بند ۳ ماده ۸۱ و بند ۱ ماده ۸۲ قانون تامین اجتماعی. ماده ۸۱ قانون پیش گفته در مقام بیان بازماندگان واجد شرایط دریافت مستمری بازماندگان است و در بند ۳ ماده خود مقرر می دارد:«پدر و مادر متوفى در صورتى كه … مستمرى از سازمان دريافت ندارند». به عبارتی یکی از شرایط بهره مندی پدر و مادر متوفی از مستمری بازماندگان عدم دریافت مستمری دیگر از سازمان است. ماده ۸۲ نیز بدین شرح است: «بازماندگان بيمه شده زن با شرايط زير از مستمرى استفاده خواهند كرد: ۱٫ … و در هرحال مستمرى از سازمان دريافت نكند…».
توضیح اینکه در خصوص پدر، مادر و شوهر بیمه شده متوفی قید اینکه از سازمان مستمری دیگری دریافت نکنند آمده است، ولی در مورد سایر بازماندگان یعنی زوجه و فرزندان چنین محدودیتی پیش بینی نشده است. لذا می توان گفت زوجه و فرزندان متوفی می توانند در زمان واحد از دو مستمری برخوردار گردند.
همین معنی از ماده ۱۸ آیین نامه اجرایی ماده ۱۹ قانون تشکیل صندوق حمایت وکلا و کارگشایان دادگستری قابل استنباط است.
بند سوم: جمع بندی و ارائه نظریه
در بررسی مقررات پراکنده قانونی می توان به برآیندهای ذیل رسید: ۱-برخورداری بیمه شدگان اصلی از دو حمایت( تحت عنوان بیمه شده اصلی) از یک صندوق بیمه ای ممنوع است. در واقع اصل، منع جمع دو حمایت است.۱۲ ۲-برخورداری دو حمایت اصلی از دو صندوق بیمه ای پایه ممنوع است. با عنایت به تبصره ۳ ماده ۳ قانون ساختار نظام جامع رفاه و تامین اجتماعی عضویت در دو صندوق بیمه ای پایه اصولا ممنوع می باشد. ۳-جمع بین یک حمایت اصلی و یک حمایت تبعی اگرچه با اصول حاکم بر حقوق تامین اجتماعی همخوانی ندارد، ولی با عنایت به رای شماره ۱۰۵ هیات عمومی دیوان عدالت اداری و ماده ۴۸ قانون حمایت خانواده ۱۳۹۱، باید گفت چنانچه مستمری بگیر حمایت تبعی را به جهت فرزند یا زوجه بودن بودن خویش مطالبه کند باید قائل به جواز این امر شد.۴-در خصوص بیمه شدگان تبعی باید قائل به تفکیک شد: برخورداری فرزندان از دو مستمری بازماندگان( تحت عنوان بازمانده)، اعم از اینکه از یک یا دو صندوق بیمه ای باشد اصولا مجاز است. در مورد سایر بیمه شدگان باید قائل به منع شد. بدین توضیح که زوجه متوفی-که بعد از فوت همسر مجددا ازدواج می کند- نمی تواند پس از فوت همسر دوم خویش همزمان از دو مستمری بازماندگان(به علت فوت دو همسر قبلی خویش) بهره مند گردد، ولی جمع دو مستمری بازماندگان(شوهر و پدر یا مادر)مجاز است. ۵-از نظر اصول حقوق تامین اجتماعی باید برقراری دو حمایت بیمه ای۱۳ را (اعم از اینکه از یک صندوق باشد یا از دو صندوق) ممنوع دانست،۱۴ولی مقررات حاکم تمایل به جمع حمایت و تجویز برخورداری از دوحمایت دارند. ۶-برخورداری توام از حقوق شغل ثابت و مستمری های تامین اجتماعی اصولا ممنوع است. بدین توضیح که اشتغال مانع برخورداری از برخی حمایت های بلندمدت تامین اجتماعی مانند مستمری بازنشستگی و مستمری ازکارافتادگی کلی می باشد، ولی با عنایت به ماده ۴۸ قانون حمایت خانواده ۱۳۹۱ ظاهرا مقنن جمع بین مستمری بازماندگان و حقوق ناشی از اشتغال زوجه بیمه شدۀ متوفی که مجددا ازدواج می کند را بلامانع می داند. ۷-برخورداری از دو حمایت، چنانچه یکی از ارائه دهندگان بیمه اجتماعی و دیگری بیمه تجاری باشد بلامانع است. همچنان که بهره مندی از یک حمایت پایه و یک حمایت تکمیلی مجاز است.۱۵ ۸-با توجه به بند ۳ ماده ۸۱ و بند ۱ ماده ۸۲ قانون تامین اجتماعی، ماده ۴۸ قانون حمایت خانواده ۱۳۹۱، دادنامه های هیات عمومی دیوان عدالت اداری و قانون پرداخت مستمرى به فرزندان زنان متوفى مشمول قانون تأمين اجتماعى و ساير صندوق‌هاي بازنشستگى(مصوب ۵/۱۰/۱۳۸۶) می توان گفت زوجه متوفی امکان برخورداری همزمان از چهار مستمری را برخوردار است. بدین ترتیب که می تواند مستمری بازماندگان شوهر، پدر و مادر خود را با مستمری بازنشستگی خود جمع نماید. دختر نیز از چنین امکانی برخوردار است. بدین توضیح که می تواند مستمری بازماندگان شوهر، پدر و مادر را با حقوق بازنشستگی خود جمع نماید(با رعایت قید نداشتن شوهر و شغل). پسر بیمه شده متوفی نیز می تواند همزمان از مستمری بازماندگان پدر و مادر بهره مند شود. ولی پدر، مادر و شوهر بیمه شده متوفی در صورتی از مستمری بهره مند می شوندکه مستمری دیگری دریافت ندارند.
منابع و مآخذ
کوروش کاویانی، « مبانی و آثار منع هم پوشانی تعهدات بیمه ای»، مجله فصلنامه حقوق دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، سال یازدهم، شماره ۲۶، ۱۳۸۸٫
محسن قاسمی، «بررسی چند مسأله در مورد مستمری بازماندگان و تغييرات جديد در قوانين و مقررات مربوطه»، مجله فصلنامه قوانین و مقررات تامین اجتماعی، سال سوم، تابستان ۱۳۸۷، ش ۱۱٫
نعیمی، عمران و همکاران، قانون تامین اجتماعی در نظم حقوقی کنونی(تهران: جنگل، چاپ سوم، ۱۳۹۲).
نعیمی، عمران و پرتو، حمیدرضا، حقوق تامین اجتماعی با تاکید بر حوزه بیمه ای(تهران: سمت، ۱۳۹۳).

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *